2026 /2025 / 2024 / 2023 / 2022 / 2021 / 2020 / 2019 / 2018 / 2017 / 2016 / 2006 t/m 2015

14 januari 2025: Let’s get physical: AI heeft een lichaam nodig

De AI die de laatste jaren een ware doorbraak heeft beleefd en veel bekendheid heeft gekregen is van de digitale soort. Dit type AI bestaat in een computer in de vorm van een programma dat bijvoorbeeld go kan spelen, CT-scans kan analyseren of een opstel voor een schoolopdracht kan schrijven. Zo’n AI heeft geen lichaam.

 
In deze lezing gaat Guszti Eiben, hoogleraar AI aan de Vrije Universiteit Amsterdam, in op AI van een ander soort: embodied AI, oftewel AI met een lichaam. Hij bespreekt het verschil tussen machines die alleen denken en machines die zowel denken als handelen en stelt dat machines die intelligent kunnen opereren in de fysieke wereld zowel theoretisch interessanter als praktisch moeilijker zijn. Hij introduceert het concept van kunstmatige evolutie en legt uit hoe dit kan worden toegepast bij het ontwikkelen van intelligente robots. Hij laat zien dat evolutie zowel goede hersenen als goede lichamen kan voortbrengen en geeft inzicht in het “Robot Baby Project,” waarin voor het eerst de reproductie van twee fysieke robots werd getoond. Hij presenteert het concept van de Evolution of Things en schetst de voordelen hiervan voor zowel engineering als fundamenteel onderzoek. Zijn verwachting is dat systemen met zich voortplantende en lerende machines zullen resulteren in een spannende mix van biologie, kunstmatige intelligentie en robotica. Dit zal leiden tot kunstmatig leven, the next big thing na kunstmatige intelligentie met nieuwe uitdagingen en mogelijkheden.

Spreker: Prof. Guszti Eiben is hoogleraar Kunstmatige Intelligentie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, waar hij leiding geeft aan de Computational Intelligence Group, en gasthoogleraar aan de Universiteit van York (UK).
Hierbij wordt de ontwikkeling van robots gestuurd door hetzelfde principe als bij de natuurlijke Darwiniaanse evolutie, namelijk: selectie op variaties in het ontwerp gevolgd door reproductie van de ‘fittest’. Hij gaat ervan uit dat, net zoals natuurlijke selectie op organismen geleid heeft tot intelligente organismen, kunstmatige selectie op robots zal leiden tot een vorm van kunstmatige intelligentie bij robots.

Muziek: Annette Vogel. Zij is singer-songwriter met liedjes over de zoektocht naar de zin van het bestaan, waarheid en liefde.

11 februari: De kosmische wortels van een leefbare planeet

De planeet Aarde biedt een veilige omgeving waar het leven kan gedijen, in een heelal dat uiterst onherbergzaam is. Hoe zijn de condities ontstaan die de Aarde zo’n unieke omgeving maken? En zijn er andere planeten in het heelal waar ook leven mogelijk zou zijn of waar zelfs leven is?
In de laatste drie decennia heeft een sterrenkundige revolutie plaatsgevonden: waar eerst alleen ons eigen zonnestelsel bekend was, zijn nu duizenden planeten rond andere sterren gevonden. Het is niet onwaarschijnlijk dat elke ster vergezeld gaat van één of meer planeten. In deze lezing gaat Michiel Hogerheijde in op de vraag hoe planeten rond andere sterren worden gedetecteerd, wat hun eigenschappen zijn en hoe deze planeten zijn ontstaan. Centraal staat hierbij de vraag of de gevonden planeten leefbaar zijn en of er ooit planeten met leven gevonden kunnen worden. Verder zal er worden ingegaan op de vraag hoe het proces van planeetvorming leidt tot condities zoals oceanen, een atmosfeer, en een klimaat, die nodig zijn om een leefbare planeet op te leveren en hoe dit zich tijdens de lange geschiedenis van zo’n planeet verder ontwikkelt. De geschiedenis van de Aarde dient hierbij als voorbeeld, maar ook van andere planeten in ons zonnestelsel die sterk verschillende ontwikkelingspaden laten zien. Moderne telescopen zijn bij dit alles onmisbaar, zoals de Atacama Large Millimeter Array, de Very Large Telescope en de in aanbouw zijnde Extremely Large Telescope in Chili, en ruimtetelescopen zoals de James Webb Space Telescope en in de toekomst wellicht het Habitable Worlds Observatory.

Spreker: Prof. Michiel Hogerheijde is bijzonder hoogleraar Instrumentele Sterrenkunde aan de Universiteit van Amsterdam en universitair hoofddocent aan de Universiteit Leiden. Hij doet onderzoek naar de vorming van (aardachtige) planeten en geeft leiding aan een expertisecentrum voor het gebruik van de Atacama Large Millimeter Array telescoop, een van de krachtigste telescopen ter wereld die zich op 5 km hoogte bevindt in de Chileense Andes. In het werk van Michiel Hogerheijde wordt geavanceerde sterrenkundige instrumentatie ingezet voor het waarnemen van koud gas en stof rondom jong sterren. Door de samenstelling van dit ruwe materiaal te bestuderen probeert hij te achterhalen onder welke condities leefbare planeten kunnen ontstaan en hoe essentiële ingrediënten zoals water en organische moleculen op pas gevormde planeten kunnen terechtkomen.

Muziek: Beechcraft Bonanza alias Guido Kreeuseler is een rock ’n roll singer-songwriter uit Almere met zelfgeschreven nummers en covers geïnspireerd op jaren ’50 rockabilly, blues, pop en country.

11 maart: Rijstteelt als oplossing voor bodemdaling?

De landbouw in West-Nederland staat voor grote uitdagingen. De combinatie van bodemdaling van de veengronden, de opwarming van de aarde en stijgende zeespiegel zorgt ervoor dat we over andere vormen van landgebruik na moeten denken. Wat kunnen we in de toekomst nog verbouwen? En hoe kunnen we voorkomen dat onze veenbodems nog verder dalen terwijl de zeespiegel steeds sneller stijgt?
 
In het Polderlab worden allerlei toekomstscenario’s naast elkaar uitgewerkt, een soort showroom van de toekomst.  Een mogelijk antwoord is “Rijst”. Dat gewas groeit goed bij een hogere temperatuur. En het kan geteeld worden op zeer natte tot onder water staande grond, zodat de verdere afbraak van het veen kan worden voorkomen. Het kan misschien zelfs helpen om verzilting tegen te gaan.
 
Maarten Schrama, universitair hoofddocent aan de Universiteit Leiden, zal ons vanavond de problemen schetsen waar de landbouw in onze veengebieden voor staat. Ook zal hij ons meenemen in zijn onderzoek naar de vraag of rijstteelt een geschikt alternatief is, waarbij zowel de milieukundige, de klimatologische alsook de economische belangen meegewogen zullen worden.

Spreker: Maarten Schrama is ecosysteembioloog. Na zijn studie en promotie in Groningen is hij, na de nodige omzwervingen in Wageningen en Manchester, bij het Centrum voor Milieuwetenschappen (CML) van de Leidse Universiteit gaan werken. Hier onderzoekt hij o.a. hoe ecosystemen beïnvloed worden door allerlei menselijke activiteiten, zoals landgebruik, toepassing van pesticiden en lozing van meststoffen. In dat kader werkt hij ook samen met Het Land van Ons in het Polderlab. In dit lab in het volle veld, 5 km ten oosten van Leiden onderzoekt hij met zijn team de haalbaarheid en effecten van nieuwe vormen van landbouw op veen.

Het Land van Ons is een burgercoöperatie die landbouwgrond opkoopt om de biodiversiteit te bevorderen en het landschap te herstellen. Zij verpacht de grond daarvoor aan boeren die natuurvriendelijke landbouw bedrijven. Daarnaast zetten veel vrijwilligers zich in voor de natuur in de percelen van Het Land van Ons.
U kunt ook lid worden van en meewerken met Het Land van Ons.

Muziek: Willemine Semeins & Marcel Peters. Het duo van Willemine (zang) en Marcel (piano) heeft een repertoire met o.a. nummers van Stevie Wonder.

8 april: Low-field MRI: high-end beeldvorming zonder de miljoenenprijs?

MRI-scanners zijn tegenwoordig onmisbaar in de medische wereld. Ze helpen artsen om in het lichaam te kijken zonder operaties of schadelijke straling. Maar er is een probleem: traditionele MRI’s zijn gigantisch, kosten miljoenen euro’s en zijn alleen beschikbaar in grote ziekenhuizen. Wat als er een alternatief is dat goedkoper is en ook nog draagbaar waardoor het toegankelijk is voor veel meer mensen?

Daar komt low-field MRI in beeld. Deze innovatieve technologie maakt gebruik van veel zwakkere magnetische velden dan de traditionele MRI-scanner, maar levert nog steeds waardevolle medische beelden op. Dit opent de deur naar MRI-systemen die minder energie verbruiken, minder infrastructuur nodig hebben en zelfs in afgelegen gebieden kunnen worden ingezet. Sterker nog: zo’n scanner past zelfs in een busje! Dit betekent dat medische beeldvorming letterlijk naar patiënten toe kan worden gebracht, of het nu gaat om afgelegen dorpen, rampgebieden of tijdelijke medische posten.

Tijdens deze editie van het Science Café Leiden neemt Ruben van den Broek je mee in de wereld van low-field MRI. Waarom is deze ontwikkeling zo belangrijk? Hoe kan een zwakker magneetveld toch duidelijke beelden produceren? En wat betekent dit voor de toekomst van medische diagnostiek?

Maar het blijft niet bij theorie — je krijgt de scanner ook in actie te zien! In een live demonstratie zal een vrijwilliger ter plekke gescand wordt met een low-field MRI-scanner. De gemaakte beelden zullen samen bekeken en besproken worden.

Wil je ook bijdragen aan dit onderzoek, je kunt je aanmelden als vrijwilliger:

Spreker: Spreker: Ruben van den Broek is afgestudeerd als klinisch technoloog en werkt sinds november 2023 bij het Low-field-project van het LUMC. Hij houdt zich o.a. bezig met het verzamelen van hersenscans van gezonde vrijwilligers. Met het onderzoeksteam is hij ook begonnen aan het scannen van verschillende patiëntengroepen in het LUMC. Ook werkt hij in Europees verband mee aan het ontwerpen van één blauwdruk voor een Low-field MRI die uiteindelijk overal ter wereld gratis beschikbaar moet gaan komen, waardoor ook voor andere instituten een eigen low-field scanner binnen bereik komt.

Muziek: Spreker: Moët & Chanson . Een duo dat een gevarieerd repertoire speelt, van gevoelige singer-songwriter liedjes tot lekkere jazzy nummers.

13 mei: Moleculaire diagnostiek: DNA-onderzoek voor betere zorg

Moleculaire diagnostiek is een van de pijlers van de moderne pathologie. Dit vakgebied richt zich op het onderzoek naar veranderingen in het genetisch materiaal (DNA en RNA) van cellen, met name bij ziekten als kanker. Door genetische afwijkingen in tumoren te analyseren kunnen we de diagnose verfijnen, het ziekteverloop beter voorspellen en de meest effectieve behandeling bepalen. Omdat sommige genetische veranderingen erfelijk kunnen zijn, werken we nauw samen met de klinische genetica.
Prof. van Wezel zal in zijn presentatie een korte introductie geven tot het vakgebied en de achtergrond ervan, inclusief een historisch perspectief. Met enkele praktijkvoorbeelden uit de moleculaire diagnostiek zal hij vervolgens laten zien hoe deze kennis in de medische zorg wordt toegepast.

Op 9 mei heeft de lokale zender Centraal+ in zijn vrijdagmiddagprogramma Vrijmibo Nelly van der Hoeven, voorzitter van het Science Café Leiden, over deze avond en het Science Café geïnterviewd. Dit interview is hier te bekijken.

Spreker: Prof. Tom van Wezel is als hoogleraar Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie verbonden aan het LUMC. Als klinisch moleculair bioloog richt hij zich op de identificatie van biomarkers die een rol spelen bij de keuze van therapieën voor patiënten. Zijn onderzoek omvat genetische mutaties in tumoren, met name bij long- en eierstokkanker, evenals erfelijke kankersyndromen zoals Lynch-syndroom en BRCA1/2-mutaties. Daarnaast is hij betrokken bij de ontwikkeling en implementatie van moleculaire diagnostische technieken, waaronder de toepassing van RNA-diagnostiek ter ondersteuning van betere diagnoses en gepersonaliseerde kankerbehandelingen.

Muziek: Thijs Ronteltap. Hij is een pianist met een breed scala aan genres in zijn repertoire, gespecialiseerd in jazzmuziek.

9 september: Een duik in het diepe: de cruciale rol van de Noord-Atlantische Oceaan voor ons klimaat

Oceanen zijn een belangrijke component in het klimaatsysteem en een buffer voor de gevolgen van klimaatverandering omdat ze CO2 en warmte opnemen. Maar de noordwaarts stromende tak van de Warme Golfstroom, verantwoordelijk voor het milde klimaat van West-Europa, is gevoelig voor klimaatverandering. De combinatie van oceaanopwarming en meer smeltwater van ijskappen zal deze oceaanstroming verzwakken en misschien zelfs doen stilvallen. Recente onderzoeken suggereren dat de kans daarop veel groter is dan klimaatmodellen voorspellen. Bevindt de Noord-Atlantische Oceaan zich op een kantelpunt? Wat zijn de gevolgen wanneer de oceaan verder opwarmt? En hoe doe je eigenlijk onderzoek naar zo’n enorm gebied als de Atlantische Oceaan? Vanavond duiken we de diepzee in op zoek naar een antwoord op deze vragen.

Spreker: Prof. Caroline Katsman. Zij is hoogleraar fysische oceanografie aan de TU Delft en gastmedewerker bij het Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek (IMAU) van de Universiteit van Utrecht. Sinds 1 maart is zij daarnaast verbonden aan het KNMI als hoofdonderzoeker op het gebied van zeespiegelstijging.
Zij onderzoekt onder andere hoe draaikolken en wervelingen in de oceaan het patroon van grootschalige oceaancirculaties, zoals de Noord-Atlantische warme golfstroom, beïnvloeden.

Muziek: B2FAB. B2FAB treedt solo op met piano en speelt rustige en dromerige popmuziek.

16 september: Operatie Nachtwacht: onderzoek geeft Rembrandts meesterwerk meer kleur

Een extra Science Café avond in samenwerking met Days of Art & Science 2025.

Was De Nachtwacht oorspronkelijk zo donker bedoeld? Wat is die wittige waas boven het hondje? Wat kunnen we te weten komen over de pigmenten die Rembrandt in de Nachtwacht heeft gebruikt? Dit zijn enkele vragen die het onderzoeksteam van Operatie Nachtwacht zich in 2019 stelde. Tussen 2019-2021 heeft het Rijksmuseum uitgebreid onderzoek gedaan aan Rembrandts meesterwerk met de meest geavanceerde technieken en grensverleggende computertechnologie. Het doel van dit onderzoek is om meer inzicht te krijgen in het maakproces en de huidige conditie van het schilderij en om te bepalen hoe we dit het beste voor de toekomst kunnen bewaren.

Tijdens het onderzoek zijn vele ontdekkingen gedaan en daarbij zijn prachtige details van Rembrandts verf opgenomen (zie inzoomer afbeelding). Het onderzoek heeft aangetoond dat de verf op veel plekken vroeger veel meer kleur had en dat Rembrandt een veel rijker en diverse kleurpalet gebruikte dan gedacht. De verschillende analytische technieken die op zowel macro- als microschaal zijn toegepast alsmede de chemische processen die een rol spelen in de (verouderde) verf zullen in de lezing aanbod komen.
Het onderzoek leverde belangrijke informatie voor de behandeling van het schilderij. Sinds november 2024 is gestart met het verwijderen van de vernislaag. Dit restauratieproces is momenteel ter plaatse in het museum te volgen. Tijdens de lezing zullen de laatste inzichten gedeeld worden.

Spreker: Prof. Katrien Keune is bijzonder hoogleraar Moleculaire Spectroscopie aan de Universiteit van Amsterdam en hoofd Science van het Rijksmuseum. Zij is gespecialiseerd in verouderings- en degradatiestudies van pigmenten in historische verven op olieverfschilderijen, zowel op micro- als op moleculair niveau.
Zij heeft haar expertise over historische verven gebruikt bij het restauratieproces van Rembrandts Nachtwacht.

Muziek: Maartje Teussink. Zij is een Nederlandse singer-songwriter, componist en multi-instrumentalist. Ze combineert alternatieve popmuziek met klassieke invloeden in een stijl die kan worden omschreven als lyrisch en alternatief.

14 oktober: Artificiële Intelligentie in het Geneesmiddelenonderzoek

De opkomst van Artificiële Intelligentie (AI) verrijkt het al langer bestaande veld van computer­­onder­steunde genees­­­middelen­­­ontwikkeling. In plaats een revolutie te veroorzaken fungeert AI als een synergistische ‘copiloot’ voor wetenschappers. Door de groeiende beschikbaarheid van openbare weten­schappelijke data en rekenkracht, biedt AI nieuwe kansen.
Centraal in het op openbare data gebaseerd genees­middelen­­onderzoek staan grote databanken die (idealiter uit literatuur verkregen) bioactiviteits-data bevatten voor een grote groep aangrijpings­punten van eiwitten en andere chemische structuren. Machine learning kan deze data benutten om modellen te maken die in staat zijn om het type activiteit van nog niet-geteste chemische structuren te voorspellen, gebaseerd op het principe van moleculaire en/of eiwit­gelijkenis.

In deze presentatie zal Gerard van Westen een overzicht geven van het gebruik van machine learning bij het combineren van chemische en biologische informatie voor het voorspellen van de activiteit van nog niet grondig onderzochte verbindingen. Dit zal hij doen aan de hand van het onderzoek van zijn onderzoeksgroep ‘computational drug discovery’. Een groot deel van de door hen hiervoor ontwikkelde tools zijn online beschikbaar.

Spreker: Prof. Gerard van Westen is hoogleraar Artificial Intelligence & Medicinal Chemistry bij het Leiden Academic Centre for Drug Research (LACDR). Hij heeft zich gespecialiseerd in het gebruik van machine learning voor het vinden van nieuwe potentiële geneesmiddelen. Hij werkt hierbij nauw samen met degenen die de stoffen experimenteel onderzoeken. Hij bevordert het gebruik van zijn modellen in het geneesmiddelenonderzoek door deze in een gebruiksvriendelijke uitvoering beschikbaar te stellen.

Muziek: Jaap de Kwaasteniet. Jaap draait “Dansorgel de Cubaan”, instrumentaal maar ook met zang onder het motto:
    Van Wals tot Calypso, elk mens is uniek,
    we hebben allemaal baat bij Muziek.

11 november: Van levenloze bouwstenen naar een levende synthetische cel

Wat is leven? Deze fundamentele vraag houdt de mensheid al eeuwen bezig, maar is ook heel actueel in de wetenschap. Wetenschappers bewandelen momenteel twee verschillende routes om deze vraag te beantwoorden. De eerste route is om het genoom van de meest simpele bacterie op aarde gen voor gen te verkleinen, net zolang totdat de bacterie niet meer levensvatbaar is. Het Craig Venter instituut is er langs die weg in geslaagd om een synthetische cel te bouwen die een genoom heeft dat uit slechts 470 genen bestaat (ter vergelijking: de mens heeft 20,000 genen). We weten zodoende dat een vrij klein aantal bouwstenen voldoende is voor leven, maar we weten niet wat deze bouwstenen precies doen. Een multidisciplinair team van Nederlandse wetenschappers onder leiding van TU Delft (zie www.evolf.life) probeert daarom een antwoord te vinden via een tegenovergestelde route: zij starten met levenloze biomoleculen en proberen daaruit een levende synthetische cel te bouwen. Hierbij hanteren ze als einddoel de kerneigenschappen van leven: autonome groei, replicatie, communicatie en evolutie. Deze aanpak bouwt voort op hun onderzoek waarbij zij reeds cellulaire modules hebben ontworpen voor een minimaal genoom, metabolisme en celdeling. In de komende jaren zal het EVOLF onderzoeksteam een geheel nieuwe weg bewandelen op basis van artificiële intelligentie en gerichte laboratorium-evolutie om uit te vinden hoeveel componenten nodig zijn en hoe deze moeten worden gecombineerd om een levende cel te creëren.

In haar voordracht zal Gijsje Koenderink vertellen waar ze nu staan en wat hun plannen zijn voor de komende 10 jaar.

Spreker: Prof. Gijsje Koenderink . Zij is als experimenteel biofysicus hoogleraar bij de afdeling Bionanowetenschap van de TU Delft. Zij is een van de initiatiefnemers van het project “Evolving life from non-life” (EVOLF), waarin verschillende onderzoeksgroepen samenwerken aan het bouwen van een synthetische cel uit levenloze componenten. Voor haar is reconstitutie van synthetische cellen en weefsels vooral een manier om een modelsysteem te maken en zodoende hun functies te leren begrijpen.

Muziek: Nachtvlinder. Nachtvlinder maakt semi-akoestische vertolkingen van gothic, metal en dark/new wave nummers. Geen gierende gitaren en daverende drums, maar intieme bewerkingen met een donker randje. Denk aan werk van the Cure, Siouxsie and the Banshees, VNV Nation en Katatonia, maar dan met (o.a.) cello en akoestische gitaar.

9 december: De evolutie van taal: vergelijkend onderzoek met zangvogels en papegaaien

Op de dag van je geboorte herken je al het ritme van je moedertaal. In de weken daarna leer je snel welke klanken hierbij horen en binnen 6 maanden heb je het al door als iemand verkeerde grammaticaregels gebruikt. Taal is voor mensen cruciaal en het beheersen daarvan maakt een razendesnelle ontwikkeling door in de eerste jaren van ons leven. Ook andere dieren communiceren vaak met geluid. Deze geluiden noemen we geen taal, maar ook deze kunnen heel complex zijn. Om ze goed te kunnen maken en herkennen hebben dieren soms cognitieve vaardigheden nodig, vergelijkbaar met de vaardigheden die mensen bij taal gebruiken. Vooral hierover gaat het in het onderzoek van Michelle Spierings. Zijn er cognitieve eigenschappen van de mens die we herkennen bij andere dieren? En, zo ja, bij welke dieren is dit het geval? Het zijn namelijk de eigenschappen die we delen met andere soorten, die waarschijnlijk al veel eerder in de evolutie aanwezig waren. Als veel dieren bijvoorbeeld ritmegevoel hebben, is het aannemelijk dat onze verre voorouders dat ook al hadden. Door op zoek te gaan naar taal-vaardigheden in andere soorten, ontdekken we welke taalmechanismen diep in de biologie verankerd zijn.

Spreker: Michelle Spierings. Zij is Universitair Docent bij het Instituut Biologie Leiden (IBL) van de Leidse Universiteit. Haar motivatie voor dit onderzoek is dat zij het heel belangrijk vindt dat we iedereen op waarde schatten. Niet alleen elkaar, maar ook de andere dieren die op de Aarde leven. Als mensen geneigd zijn om te zeggen dat dieren niet veel kunnen, of niet veel begrijpen, dan is haar antwoord: “Niets is minder waar”. Zij vindt het fijn om daarover te discussiëren en hoopt mensen ervan te overtuigen dat dieren daadwerkelijk briljant zijn.

Muziek: Rob Gravelotte. Hij speelt oude jazz, stomp, blues, ballads, bossanova en samba, eigen muziek en nog veel meer.