Terugblik 2013

2017 / 2016 / 2015 / 2014 / 2013 / 2012 / 2011 / 2010 / 2009 / 2008 / 2007 / 2006

10 december 2013: De aarde als kwetsbaar systeem: Spreker: Prof. Peter Westbroek, muziek: Evelien Fokker en Eller van Buuren

De aarde als kwetsbaar systeem

In december 1968 maakten astronauten de beroemde foto van de aarde die opkomt boven de maan, Earthrise. Voor het eerst aanschouwden we onze planeet vanuit de verre ruimte, met op de voorgrond de maan. Voor miljoenen mensen was het een beeld van een aangrijpende schoonheid. Een nieuw elan bloeide op: als we dit kunnen, gaat geen zee ons te hoog. Nu, precies 45 jaar later, lijkt dat vrolijke optimisme verdampt en rest ons de angst om klimaat, grondstoffen, globalisering en overbevolking.

Toch is dat glorieuze gevoel over de aarde niet gedoofd. Het is springlevend. Achter de schermen is een nieuwe wetenschap opgebloeid, de Earth Systems Science (aardwetenschap). Zij integreert diverse disciplines om tot een goed begrip te komen van hoe de aarde als systeem functioneert. Door ons te oriënteren op de aarde als kwetsbaar systeem in een peilloze ruimte ontstaat de wetenschappelijke distantie die nodig is om de juiste keuzes te maken om te overleven.

De spreker
Spreker van vanavond is Peter Westbroek, emeritus hoogleraar geologie in Leiden. Peter is auteur van de bestseller “De ontdekking van de aarde”, waarin hij laat zien dat in onze tijd de aarde bezig is zichzelf te ontdekken:

“Zonder het ons goed te realiseren beleven we ijzingwekkend bijzondere tijden. De wetenschap raakt in een stroomversnelling, en er ontstaat een nieuwe relatie tussen ons mensen en de wonderplaneet die we bewonen.”

Peter zal ons meenemen in de ontwikkeling van geologie, het ontstaan van de Earth Systems Science, en zijn visie op de oriënterende kracht die van deze wetenschap uit kan gaan.

12 november 2013: Insecten, kun je die eten??

De wereldbevolking groeit en de welvaart stijgt: dus meer mensen willen meer vlees eten. Maar: de hoeveelheid landbouwgrond stijgt niet of nauwelijks, en nu al wordt 70% daarvan gebruikt voor veeteelt. Dus is er dringend behoefte aan andere eiwitbronnen ter vervanging van vlees.

Insecten zijn een prima alternatief. Ze zijn koudbloedig en hebben daarom relatief veel minder eten nodig dan gangbaar vee en dat betekent minder land per kg insect. En bovendien stoten ze ook nog eens minder broeikasgassen en ammoniak uit. Sommige insecten kunnen ook geoogst worden als bijproduct van plaagbestrijding.

In de (sub)tropen worden al meer dan 1900 soorten insecten gegeten, maar hier vinden we deze eetgewoonte nog wat vreemd. Er zijn nog allerlei barrières, zowel in wet- en regelgeving als in acceptatie door consumenten. Kortom, een uitdaging voor kok en kweker om een gezonde insecten-delicatesse tegen een goede prijs op de markt te zetten.

Sprekers: Prof. Arnold van Huis (Wageningen Universiteit) en Marius Wulffers (voorheen TNO).

Prof. Arnold van Huis (Wageningen Universiteit) heeft als tropisch entomoloog voor de FAO gewerkt aan geïntegreerde bestrijding van plagen in mais in Nicaragua. Ook elders in de wereld heeft hij gewerkt om plagen in gewassen duurzaam te bestrijden. Vanuit Niger heeft hij een regionaal onderwijsproject gewasbescherming voor acht Sahellanden gecoördineerd. Hij adviseert de FAO over eetbare insecten en coördineert in Nederland een project over de duurzame productie van insecteneiwitten.

Marius Wulffers heeft onderzoek gedaan naar een methode om plaag-sprinkhanen te vangen en direct te verwerken tot voedsel.

8 oktober 2013: Kimaatbestendige steden: Kunnen onze steden het veranderend klimaat nog trotseren?

Klik hier voor een interview vooraf: Science Café Leiden op Radio Sleutelstad!

Het klimaat verandert. Het ziet ernaar uit dat we vaker te maken gaan krijgen met warme en droge perioden en met extreme regenbuien. Het wordt warmer en natter in de stad! Wat zijn de gevolgen daarvan voor steden? De steden die we nu bouwen en de wijken die we nu renoveren staan er over vijftig jaar nog steeds. Hoe kunnen we zorgen dat het ook dan nog steeds prettig wonen is in een mooie stad als Leiden? Zijn groene daken echt de oplossing?

Een grote regenbui veroorzaakte in Kopenhagen in 2011 voor meer dan 1 miljard euro schade: kelders en parkeergarages stroomden vol, elektriciteitskasten stonden onder water, volgelopen tunnels sloten delen van de stad af. Zijn Nederlandse steden voorbereid op een veranderend klimaat? De steden die we nu bouwen en de wijken die we nu renoveren staan er over vijftig jaar nog steeds. Hoe kunnen we zorgen dat het ook dan nog steeds prettig wonen is in een mooie stad als Leiden? Is Leiden klimaatbestendig?

Een hittegolf leidt tot sterfte onder ouderen, slechter slapen en vermindering van arbeidsproductiviteit. Extreme regenval zorgt nu al af en toe voor problemen door water op straat, overlopende riolen en ondergelopen winkels en kelders. Het is de verwachting dat door de wereldwijde klimaatverandering deze problemen toenemen. Peter Bosch, coördinator van het onderzoeksprogramma Climate Proof Cities, zal de huidige stand van zaken in kennis over de mogelijke gevolgen van klimaatverandering voor Nederlandse steden en voor Leiden toelichten. Daarna zal hij ingaan op hoe gemeenten de kwetsbare punten van hun stad in kaart kunnen brengen, en wat de verschillende partijen (zoals gemeente, waterschap, woningbouwvereniging, bouwbedrijven en bewoners) kunnen doen om die kwetsbaarheid te verminderen. Zijn groene daken echt de oplossing?

De spreker:

Peter Bosch (TNO) is coördinator van het narionale onderzoeksprogramma Climate Proof Cities. In dit programma onderzoekt sinds 2010 een consortium van universiteiten en onderzoeksinstellingen hoe de Nederlandse steden klimaatbestendig kunnen worden gemaakt. Fysisch geograaf Bosch woonde tussen 1990 en 1996 in Leiden en werkte bij het VN klimaatpanel IPCC

17 september 2013: Kwantum Computers: Spreker: Prof. dr. Lieven Vanderseypen, TU Delft

De kwantum computer

De kwantumtheorie doet voorspellingen die erg tot de verbeelding spreken, bijvoorbeeld dat een elektron op twee plekken tegelijk kan zijn, en “verstrengeld” kan zijn met een elektron ver weg. Vele jaren lang leidden deze voorspellingen tot verhitte discussies over wat dit precies betekent.

De laatste jaren stellen natuurkundigen zich een heel andere vraag:
hoe kunnen we gebruik van maken van de kwantummechanica om een totaal nieuwe technologie tot stand te brengen? De kwantum computer is hiervan een prachtig voorbeeld. Op papier kan zo’n computer problemen oplossen waarop zelfs een supercomputer zich de tanden stuk bijt. Maar hoe werkt een kwantum computer en hoe zou hij eruit zien?

Klik hier voor de gebruikte sheetpresentatie.

Spreker
Onze spreker voor de avond was Prof. dr. ir. Lieven Vandersypen (Leuven, 1972). De heer Vandersypen is Antonie van Leeuwenhoek hoogleraar aan het Kavli Instituut voor Nanowetenschappen van de TU Delft. Hij werkt er aan de realisatie van een kwantum computer gebaseerd op elektron spins.
Tijdens zijn promotie onderzoek aan de Stanford Universiteit werkte hij aan een van de meest complexe kwantumberekeningen ooit. Gelukkig wist de heer Vanderseypen moeilijke materie heel goed uit te leggen.

 

 

14 september: Nacht van de Kennis en Kunst  –  Onderwerp: Gezondheid, lifestyle en voeding. Met diverse lezingen en discussies.

Datum: zaterdag 14 september.
Aanvang lezing 20.00u; geschatte eindtijd: 22.45- 0.00u.
Locatie: De Lounge van Rijksmuseum Volkenkunde, naast het Wetenschapsrestaurant. Steenstraat 1, Leiden.

Iedereen is welkom. Entree 10€. Voor tickets zie www.nachtkunstenkennis.nl. Voor meer en actuele informatie zie www.sciencecafeleiden.nl of onze Facebook pagina.

In deze speciale editie van het Science Café nemen we je mee in gesprekken tussen wetenschappers, voedingsdeskundigen, kunstenaars en bekende Leidenaren. Wat vinden ze van de invloed van de wetenschappelijke kennis op de maatschappij? Grijp je kans en ga in gesprek met de verschillende gasten die plaatsnemen aan de stamtafel van het Science Café.
Deze avond is onderdeel van de Nacht van Kunst & Kennis waarin je op ontdekkingstocht kunt gaan naar nieuwe kennis, kunst, muziek, en revolutionaire uitvindingen, op verschillende locaties in de binnenstad van Leiden.

Gastheer: Dr. Bob Siegerink, LUMC

20.00u. Iedereen is anders. De avond wordt ingeluid met een lezing van Prof. Hans Westerhoff. Systeembiologen hebben voor het eerst een complete biochemische ‘routekaart’ van de mens voltooid. Volgens wetenschappers betekent dit een toekomst waarin op maat gemaakte diëten ter vervanging dienen van geneesmiddelen: iedereen is anders. Daarna volgen gesprekken onder leiding van onze gastheer, Dr. Bob Siegerink.
20.45u. De regie over jouw gezondheid. Wie bepaalt je gezondheid? Jijzelf, je biochemische kaart, een arts, je gezondheidscoach of de verzekering? Met o.a. Dr Luuk Simons, oprichter van het Health Coach programma, orthomoleculair geneeskundige Marga den Hollander en Prof. Hans Westerhoff, onze inleidende spreker van deze avond.

21.30u. Gezond eten? Wie durft. Een pil met voedingssupplementen is gezond. Gevarieerde voeding is gezond. Maar teveel ‘gezond’ is ongezond. Of toch niet? Met o.a. Jessica Zwartjes, medewerker van natuurvoedingswinkel de Brandnetel en docent voedselvaardigheden, Dr. Jurgen Seppen, universitair docent aan het AMC, en Suzanne van de Groep, studente Psychologie en werkzaam bij McDonalds met een McStudiebeurs.

22.15u. Insecten eten? Ganzen eten! Naar aanleiding van een lezing van Sarah van Broekhoven, Universiteit van Wageningen, over het nut van insecten eten en de innerlijke obstakels die we te overwinnen hebben gaan we de discussie aan over de voedselproductie en het eten van ‘overbodige’ afgeschoten ganzen uit de eigen regio. Met o.a. Corneel van Rijn van Slowfood het Groene Hart, kunstenaars Stijn Belle en Klaas Bolhuis en gemeenteraardslid Joost van Breukelen van het Leidens Ontzet. Vanaf 22.45u wordt er nagetafeld met onze gasten.

Gastheer: Biomedisch onderzoeker Dr Bob Siegerink, verbonden aan het LUMC, zal deze avond onze gastheer zijn en het vuur van de discussie waar nodig opstoken dan wel temperen. Meer info over Bob: www.bobsiegerink.com.

4 juni 2013: Onder spanning opvoeden: pas op voor kindermishandeling

In Nederland zijn jaarlijks ongeveer 120.000 kinderen het slachtoffer van mishandeling. Wat zijn de gevolgen daarvan op hun ontwikkeling op de korte en de lange termijn? De kans dat deze kinderen hun eigen kinderen ook zullen mishandelen is groot. Hoe komt dat, en kunnen we er iets aan doen? Zijn ouders die hun kind mishandelen anders dan ouders die dat niet doen? Na een korte inleiding is Lenneke Alink dieper ingegaan op een deel van haar eigen onderzoek naar de risicofactoren voor mishandeling en in het bijzonder de rol van stressregulatie van ouders. Het lijkt erop dat de manier waarop ouders met stress omgaan een belangrijke factor is bij kindermishandeling. Misschien is dat een goed aanknopingspunt om kindermishandeling te stoppen en/of te voorkomen.

Prof. L.R.A. (Lenneke) Alink promoveerde in 2006 op het onderwerp ‘Early Childhood Agression’. Na een tweejarige postdoc-aanstelling aan de University of Minnesota werd ze universitair docent en later universitair hoofddocent bij het Centrum voor Gezinsstudies aan de Universiteit Leiden. Sinds vorig jaar is ze daarnaast bijzonder hoogleraar Voorkomen, gevolgen en aanpak van kindermishandeling, ingesteld door het Jan Brouwer-fonds aan de VU in Amsterdam. Verder is Alink lid van de landelijke Taskforce Kindermishandeling en seksueel misbruik.
Met het Leidse onderzoekscluster Kindermishandeling onderzoekt Alink de prevalentie, de risicofactoren en de gevolgen van kindermishandeling. Dit is vaak interdisciplinair onderzoek, met aandacht voor neurobiologie, sociaal-economische factoren en gezinsprocessen.

Meer informatie over Lenneke Alink en haar onderzoek kunt u vinden op:
Info Prof. Alink

21 mei 2013: Zware metalen: Gif en geneesmiddel: Zware metalen: Gif én Geneesmiddel, kan dat?

Spreker: Prof. dr. Jan Reedijk

Zware metalen worden door veel mensen vooral gezien als giftig en gevaarlijk. Veel minder mensen weten dat zware metalen ook nodig zijn voor de gezondheid en dat ze medisch toepasbaar zijn. Want hoewel veel metalen in grote hoeveelheden schadelijk zijn, in kleine hoeveelheden zijn ze onmisbaar. De toxiciteit of giftigheid is relatief; de dosis bepaalt of iets een gif is. Zo is ook water giftig, als de dosis maar groot genoeg is. En andersom kan zelfs de ‘giftigste’ stof geen kwaad, of misschien zelfs goed doen, als de dosis maar gering genoeg is. Zware metalen zijn hier een goed voorbeeld van. In de voordracht is, na een algemene inleiding,nader ingegaan op  enkele metaalhoudende verbindingen en hun toepassingen in de geneeskunde (zoals verbindingen van Goud bij reumabehandeling; Gadolinium in MRI-diagnoses en Platina bij kankerbestrijding).

De gebruikte slides treft u hier.

Prof. dr. Jan Reedijk is hoogleraar anorganische chemie aan de Universiteit Leiden sinds 1979, was wetenschappelijk directeur van het Leids Instituut Chemisch Onderzoek van 1993 tot 2005 en is een ervaren onderzoeker in de coördinatiechemie, bio-anorganische chemie en diverse toepassingen van de coördinatiechemie, waaronder katalyse. Jan Reedijk heeft meer dan 900 wetenschappelijke publicaties op zijn naam staan. Reedijk is onder meer lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, de Finse wetenschappelijke academie en de Academia Europaea. Daarnaast heeft Reedijk diverse wetenschappelijke onderscheidingen ontvangen en functies bekleed. Sinds 2 juni 2008 is hij Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

9 april 2013: De Wereld door de ogen van de cartograaf: De wereld door de ogen van de cartograaf

Na vanavond  beziet u de wereld mogelijk met anderen ogen, de cartografie neemt u graag mee op reis.

Toelichting

In de loop der eeuwen is ons beeld van onze aarde, de kosmos, en de plaats van de mens hierin, ingrijpend veranderd. Dacht men eerst dat de aarde in het centrum van de kosmos en de Schepping stond, nu weten wij dat de aarde slechts een klein planeetje van een hele gewone ster in een heel gewoon melkwegstelsel is.

Columbus botste met een ruim duizend jaar oude kaart op het verkeerde eiland. De Vlaming Mercator creëerde een eeuw later een doorbraak in de cartografie en redde er veel zeemanlevens mee. Maar hij verstoorde ons wereldbeeld voor altijd, want ook van zijn kaart is aantoonbaar dat die niet klopt. Science Cafe Leiden neemt u mee door tweeduizend jaar cartografie. Uiteraard valt er volop te genieten van de meest prachtige cartografische wonderen, want de lezing is kleurrijk geïllustreerd met tientallen beelden. U zult kaarten zien zoals u ze nog nooit gezien heeft. De wereld zal na het bijwonen van deze lezing nooit meer zijn wat ze toch al nooit geweest is.

Sprekers
De lezing wordt verzorgd door Rob van Gent en Michiel van Straten. Rob van Gent is sterrenkundige en wetenschapshistoricus, verbonden aan het Instituut voor Geschiedenis en Grondslagen van de Wetenschap in Utrecht. Michiel van Straten is ontdekkingsschrijver. Zijn populair-wetenschappelijke boek Tien verdwenen dagen gaat over de menselijke maat achter ons wereldbeeld.

 

 

 

 

12 maart 2013: Fraude in de wetenschap, kunst- en filmwereld

Deze avond zal in het teken staan van fraude.

Bent u fraudevrij? Deze editie van het Science Cafe Leiden staat in het teken van Fraude in verschillende bedrijfstakken; één pot nat? Of is het vakgebied bepalend voor de mate en type van frauduleuze activiteiten? Kom vanavond luisteren en meediscussieren!

Fraude in de wetenschap

Diederik Stapel, Don Poldermans. We kennen de namen van bekende, internationaal gerespecteerde wetenschappers die betrapt zijn op fraude. Waarom is de verleiding te groot? En hoe kan dit gebeuren zonder dat iemand het doorheeft of ingrijpt? Is het een individuele keuze, of is er iets mis met het systeem? En wat is fraude in de wetenschap precies, en wat is het niét?

Adam Cohen, hoogleraar in de klinische farmacologie en directeur van het Centre for Human Drug Research zal hier vanavond over spreken.

Fraude in de kunst- en filmwereld

Een vervalsing van een schilderij is geen zeldzaamheid, zoals maar al te vaak gedemonstreerd wordt bij programma’s als Tussen kunst en kitch. Wanneer is een filmscene ‘geinspireerd’ op andermans ideeen, en wanneer is sprake van plagiaat? Welke initiatieven gaan het oneigenlijk gebruik van andermans werk tegen? Of moeten we het omkeren en moet alles voor iedereen beschikbaar zijn?

Alexander Mouret zal hier vanavond een presentatie over geven. Hij is directeur van het Leiden International Film Festival en is betrokken bij vraagstukken over intellectual property bij de Universiteit Leiden.

12 feb 2013: Vaccinatie: noodzaak of luxe?

Als jager-verzamelaar had de mens alleen maar last van infectieziekten afkomstig van dieren. Na het ontstaan van grotere leefeenheden ontstonden er ook infectieziekten die van mens op mens kunnen worden overgedragen. In de geschiedenis van de mens kwam massale sterfte door infectieziekten voor: de pest, de pokken  en de cholera. Op dit moment komen in geïndustrialiseerde landen dank zij riolering, schoon drinkwater en vaccins infectieziekten nog maar weinig voor. Kunnen we vaccinatie nu afbouwen of gebeurt er iets vreselijk als we zouden het stoppen met vaccineren? Tegen welke ziekten moeten we wel en tegen welke niet vaccineren? Moet vaccinatie vrijwillig of verplicht zijn?

Spreker is Prof. dr. Ben van der Zeijst. De heer Van der Zeijst is een moleculair bioloog met een fascinatie voor virussen, bacteriën en vaccins. Hij gaf leiding aan veel vaccinonderzoek en is emeritus  hoogleraar Vaccins en Vaccinatie aan het LUMC.

8 jan 2013: Onderzoek op Mars met de ‘Curiosity’

Inmiddels rijdt de Marsrover Curiosity een half jaar rond in de Gale Krater op Mars en zijn alle instrumenten uitgebreid uitgetest. De eerste resultaten hebben voor een flinke geruchtenstroom gezorgd, omdat de verwachtingen hooggespannen zijn. De eerste berichten dat er leven is gevonden zijn al uitgebreid rondgegaan. Dat was echter niet het geval, wat weer tot enige teleurstelling in de pers leidde. Wat heeft Curiosity allemaal tot nu toe dan allemaal wel gemeten? De eerste resultaten laten zien dat de bodem van de krater voorlopig aan de verwachtingen voldoet, wat precies is waar we op hoopten. Maar Curiosity is uiteraard niet naar Mars gestuurd om te bevestigen wat we allang wisten. In deze presentatie geeft de spreekster een korte uitleg van de instrumenten op de Curiosity Rover en overzicht van de doelen van de missie. Natuurlijk komen ook de meest recente resultaten aan bod en legt zij uit waarom deze eerste resultaten al zo belangrijk zijn. Verder krijgen we een klein kijkje in de keuken hoe zo’n missie in zijn werk gaat.

Dr. Inge Loes ten Kate is werkzaam bij de afdeling Aardwetenschappen van de Faculteit Geowetenschappen van de Universiteit Utrecht. Daarvoor heeft zij onder andere bij de NASA gewerkt aan het ontwikkelen van apparatuur voor materiaalanalyse bij ruimtemissies.

Comments are closed.